Turgenev koʻchasining koʻrinishi. Surat: Aleksey Saxno.

Turgenev Xabarovkaning eng qadimgi koʻchalaridan biri boʻlib, u oʻnlab boshqa koʻchalar qatori shaharning ilk rejasiga kiritilgan.

Dastlab — 1880 yildan — bu koʻcha Injenernaya deb nomlangan. 1913-yilda Romanovlar sulolasining 300 yilligini nishonlash munosabati bilan u qirol oilasi sharafiga — Romanovskaya nomiga oʻzgartirildi. 1917-yilda Xabarovsk xaritasida boʻlsa ham, u hali ham muhandislik roʻyxatiga kiritilgan.

1917-yil 18-iyulda Xabarovsk shahar Dumasi Romanovskayani Kropotkinskaya deb oʻzgartirishni talab qilgan kommunistik anarxistlarning arizasini koʻrib chiqishga majbur boʻlishdi. Deputatlar ushbu soʻrovni “maqsaddagi baʻzi noaniqliklarga aniqlik kiritguncha” degan soʻz bilan rad etishdi, ammo “podshoh” davridagi nom ham olib tashlandi, rus yozuvchisi Ivan Sergeyevich Turgenev sharafiga markaziy koʻchalardan biri Turgenevskaya deb oʻzgartirildi. 1918-yilda uning tavalludining 100 yilligi edi.

Bugungi kunga qadar, “Turgenev” nomini olguncha koʻcha bir oz qisqardi, ammo oʻzining asl qiyofasini saqlab qoldi.

Xabarovskdagi barcha koʻchalar janubdan (Amur boʻylab) va gʻarbdan (Amurdan) boshlanadi. Turgenev ham bundan mustasno emas: uning birinchi uylari deyarli qirgʻoq boʻyida edi. Bu xususiy uylar va baraklar edi.

Bugungi kunda Turgenevdagi birinchi bino - Spaso-Preobrajenskiy kafedral sobori. U 2000-yillarning birinchi yarmida Xabarovskning deyarli har qanday qirgʻoq nuqtasidan koʻrish mumkin boʻlgan Bolshoy Ussuriyskiy orolining Xitoy qismida 80 metrlik budda ibodatxonasi paydo boʻlishiga javoban qurilgan. Xabarovsk oʻlkasining oʻsha paytdagi gubernatori Viktor Ishayev gumbazlarning hatto XXR dan ham koʻrinib turishini xohlagan.

Turgenevning eklektikasi toʻgʻrisida: koʻp qavatli turar-joy majmuasi bir asrlik hashamatli uyga tutashgan boʻlib, kam qavatli tarixiy binolar mahobatli binolar tomonidan osongina toʻsib qoʻyilishi mumkin.

2020-yilgi yozgi tinch namoyishlar paytida hibsga olingan sobiq gubernator Sergey Furgalning Xabarovskda uni qoʻllab-quvvatlash uchun qancha tarafdorlari chiqqanini koʻrish mumkin edi: agar Turgenev Komsomolskaya maydonidan to Shon-sharaf maydoniga qadar toʻldirilgan boʻlsa, unda hisob boʻyicha 30 ming kishi qatnashgan desa ham boʻladi.

Amurskiy bulvarining toq tomoni bilan kesishgan joyda yana bir tarixiy uy bor (Turgeneva, 60). Bu Malkovning koʻp qavatli uyi. Bir paytlar u yerda “Odessa” tavernasi, “Tinch okeani” restorani joylashgan. Oʻtgan asrning 20-yillari oxirida Sovet hukumati uyni arzonga sotib oldi — goʻyo qarzlarni qoplash uchun. Va shu bilan hammasi boshlanib ketdi: mintaqaviy Jismoniy tarbiya kengashi, havo hujumidan mudofaa shtabi va 90-yillardan boshlab barcha turdagi kompaniyalardan ijaraga olingan.

Yoʻlning narigi tomonida Kamchatkaning birinchi yepiskopi, keyinchalik esa Moskva metropoliti Innokentiy nomi bilan atalgan Innokentyevskoye ayollar maktabi (Turgenev, 51) joylashgan. Keyinchalik Innokentyevskoye Turgenevskoyega, keyin Chernishevskoyega, soʻngra butunlay savodsizlikni tugatish punktiga aylandi. 1939-yilgacha, barcha koreyslar Uzoq Sharqdan ommaviy ravishda koʻchirilgunga qadar, bu koreys maktabi edi. 70-yillarda loyihalash instituti binoga joylashdi. Uzoq Sharq konchilik institutining asoschisi Evgeniy Bogdanov 1993-yilda vafotigacha ushbu binoda ishlagan. Bogdanovning tarjimai holi noyob va shu bilan birga, afsuski, odatiy: 34-yilda uni, Leningrad mashinasozlik institutining aspirantini, hibsga olib va antisovetizmda ayblab Kolimga joʻnatishadi. U “Shturmovaya” konida arava tashigan va tarkibida oltin saqlovchi qumni qishda yuvishning yangi usulini oʻylab topgan va taklif qilgan. Bu nafaqat uning hayotini saqlab qoldi. Koʻp oʻtmay u ozod qilindi, garchi u Kolimda uzoq vaqt qolgan boʻlsa ham, institutni tugatishga muvaffaq boʻldi.

Shuningdek, Turgenev — bu zinapoyalar koʻchasi. “Daryochilar uyi” ning qarama-qarshi tomonida Sovet davri zinapoyasi joylashgan. Zinalarning kengligi shu tarzda qilinganki, bunda siz har doim bir oyoqda turasiz — uni oʻzingiz tekshirib koʻrishingiz mumkin. Amurskiy bulvariga tushishda “Turgenevskaya zinapoyasi” mavjud. Nima uchun "Turgenevskaya” ekanligi, qolganlari esa Turgenev koʻchasida joylashganligi, bu aniq emas. Bir necha yillardan buyon u panjara bilan oʻralgan, ammo bu yerda hech qanday ish qilinmayapti. 2016-yilda rassomlar va oddiy Xabarovsk aholisi tomonidan boʻyalgan. Endilikda bu yerda Amur baliqlari, qushlar, shahar afsonalariga asoslangan hikoyalar mavjud — bu Xabarovskning norasmiy madhiyasi bilan Matvey bobo va 2009-yilda gʻoyib boʻlgan Kolya Nikitin va boshqa koʻp narsalar. Shaharliklar oʻz fikrlari haqida ustunlarga yozgan holda va bir nechta tillarda hikoya qilishgan.

Turgenev boʻylab Amur bulvariga tushishda, asosan, tarixiy binolar joylashgandir. Bu yerdagi yangi qurilgan binolardan, ehtimol, faqatgina “Harbiy shon-sharaf shahri” maydoni mavjud boʻlib, uning yer osti qismi avtomobil toʻxtash joyi sifatida foydasiz boʻlib chiqdi va “Avtoretro 100” muzeyi texnikalari uchun makonga aylandi.

Yaqinida A.P. Okladnikov nomidagi Arxeologiya muzeyi va Rossiya fuqaroligini olgan xitoylik Tifontayning uyi joylashgan.

Turgenevning Amurskiy bulvardan Serishevgacha boʻlgan qismi koʻchaning qolgan qismiga qaraganda kamroq tanilgan. Garchi bu yerda qiziqarli “eksponatlar” mavjud boʻlsa ham. Masalan, chegara katerlari otryadining shtabi (Turgeneva, 73) va Innokentiyevskaya cherkovi Xabarovskdagi XIX asr oxiridan shu kungacha saqlanib qolgan yagona cherkovdir.

Innokentiyevskaya cherkovi. Surat: Aleksey Yelash.

Turgenev koʻchasi on the Google's Map

"Streets' Voice" Gallery