Фрунзе көч. көрүнүшү. Сүрөт: Алексей Елаш.

1886-жылга чейин Фрунзе Телеграфная деп аталган, бирок андан кийин тургундар анын атын Хабаровсктун биринчи шаар старостасы – Иван Матвеевич Протодьяконовдун атынан коюуну суранышкан.

Көчө борбордук көчө болчу, анда белгилүү тургундар жашаган. 1887-жылдан баштап 1893-жылга чейин Протодьяконовский боюнча азыр Уссупийский булварынын бетондук коллекторунун астында жашырылган Плюснинка дарыясы аркылуу жөө жүрүүчү-көпүрөлөрдү салышкан.

1925-жылы пролетардык аскер башчысы Михаил Васильевич Фрунзенин каза болгонуна байланыштуу көчөнүн аты өзгөртүлгөн.

Фрунзе менен Муравьев-Амурсктун бурчунда – кооз Негизги почтамттын имараты бар. Анын чөркөсүндө, Фрунзе көчөсүнүн боюнда, "Россиянын почтасынын" айдоочусу, 36 жаштагы Алексей Бердниковго арналган мемориалдык такта орнотулган. Ал 2011-жылдын 9-июлунда шаар четиндеги Некрасовка айылында 4 000 000 рубль пенсия менен почта фурасын уурдап кеткен каракчылардан ок алып каза болгон. Кылмышкерлер эки айдан кийин кармалган.

Фрунзе өзү эч качан Хабаровскто болгон эмес. Чыгышка барган жери Чита болгон: ал Иркутск облусундагы түбөлүк конуштан качып келген. Андан соң Москва, Белоруссия, революция, жарандык согуш жана "кандын жалпы уулануусунан" сырдуу өлүм.

Ленинден Уссури бульварына чейин — аралаш курулуш: "сталинкадан" заманбап "бийик үйлөргө" чейин. Бул жерде тарыхый имараттардан 1912-жылы курулган Павел Амвросиевич Усольцевдин жашаган үйү гана сакталган. 1928-жылы Марфа Усольцева балдары менен жашаганы белгилүү, жана советтик бийлик өзүнө ээ кылып алгандан кийин ага астыңкы кабатты ээлөөгө уруксат беришип, үстүнкүлөрүн коммуналдык батир кылышкан. 1985-жылы имарат кароосуз калган жана 20 жылдан ашуун убакыттан бери реконструкцияланганга чейин акырындап талкалана берген.

Фрунзе бульварларынын ортосунда көптөгөн тарыхый өзгөчө үйлөрү сакталып калган. Уссури бульварынын кесилишинде Кабатов менен Вшивцевдердин көп кабаттуу үйү бар. Аны Харбинге качып кеткенге чейин 30-жылдарга чейин колдонушкан. Муниципалдаштыруудан кийин өзгөчө үйдө "Дальохотсоюз" коому жайгашкан, Бидермандын АК (Улуу Британия), соттук-медициналык экспертизасы.

Бир аз жогору, жуп тарабында, тереңдикте Хабаровсктун бай соодагерлеринин бири Прокопий Денисовдун кирпич-жыгачтан курулган көп кабаттуу үйү "жашырылып алган". 1919-жылы "куурулган жытты" сезе калып, ал үйүн Кабатов ага-инилерге сатып жиберген. Прокопий Семенович Хабаровсктон эч жака кеткен эмес, 1927-жылга жашоосунун акырына чейин мурунку өзүнүн үйүнөн бөлмөнү ижара алып жашап келген. Жаңы үй ээлеринин тагдыры да кызык. Кабатов ага-инлери дүкөнгө жана үн майдалоочу заводго ээ болушкан, ал эми Амурда "Михаил Кабатов" — атасынын атынан коюлган баржасы бар моторлуу кеме жүрчү. Иниси Андрей – башчы Калмыковдо чалгынчы болуп иштеген. Таң калтырганы, ишенген монархисттер Кабатовдор көпкө чейин "суу үстүндө" болушкан, алардын мүлкү 1930-жылы гана алынып кеткен. Ага-ини Харбинге качууга аргасыз болушкан.

Ошол эле түбү таш жана экинчи кабаты жыгач өзгөчө үй толугу менен сакталып калган жана Ыраакы Чыгыш федералдык округунда РФ башкы прокуратурасынын имаратына жанаша жайгашкан. Ал үй XX кылымдын алгачкы он жылдыгында салынган Василий Фоминдин турак үйү. 1931-жылы имарат улутташтырылган жана унайчылар үчүн жатаканага, андан кийин толугу менен коммуналдык батирге айландырылган.

Михаил Фрунзенин фотосу, ак-кара сүрөттөн кайра түзүлгөн.

Амурский бульварына түшкөндө тарыхый өгөчө үйлөр жана мемориалдык тактайлар эң көп топтолгон.

Фрунзе, 63 — Рувим Алперовичтин турак үйү. Бул соодагер Якутсктан Хабаровскиге көчүп барып, христиан динин кабыл алып, армиянын муктаждыктарын эт менен камсыз кыла баштаган. 20-жылдардын аягында Кытайга кеткен, ошентсе да анын урпактары дагы деле Хабаровск шаарында жашашат. Алгач убакта ал үйдө фотостудия жана кинокомпания жайгашкан эле.

Көптөн бери — Советтер Союзунун тушунда дагы 69а үйү "кинонуку" болчу. Бул жерде "Далькиноборбор" жайгашкан, анда Интернетке чейин жакшы бирок анча популярдуу эмес фильмдерди көрсөтүшкөн, аларды VHS чыгарышкан эмес. Үйдүн кызыктуу тарыхы бар эле: Усов фамилиясы менен ага-ини бар болчу – Георгий жана Иван. ХХ кылымдын башында алар жер тилкесин бөлүшүп ар бири өзүнө үй салган: Георгий кирпичтен, ал эми Иван жыгачтан. Албетте биздин күнгө чейин Георгийди үйү жеткен. 20-жылдарда улутташтыруулардан кийин, Ыраакы Чыгыштагы БМСБнын өкүлчүлүгү ушул жерде жайгашкан, кийинчерээк үй коммуналдык батирлерге берилген.

Көчөнүн каршы жагында "хрущевкалардын" үйлөрүнүн фасаддарында дагы эки мемориалдык такта. Алардын бири Хабаровсктун ардактуу тургуну, селекционер жана багбан Серафим Тимошинге арналган. Көптөгөн жылдар бою Хабаровск СССРдин эң жашыл шаарларынын бири болуп эсептелгендиги ушул адамдын эмгеги.

Серышевге көтөрүлгөндө — 1902-жылы курулган Петр Рословичтин көп кабаттуу үйү. Аскердик тоонун (азыркы Серышева көчөсү ушундай аталып калган) жакындыгын жана аскерлердин көптүгүн эске алганда, Питер жакынкы Кадет корпусунун мугалимдерине ижарага берүү үчүн үй курган. 1930-жылы имаратты алышкан жана өзгөчө үйдө башка коңшу ушул сыяктуу имараттардай эле, көптөгөн жылдар бою ушул күнгө чейин милиция-полиция кызматкерлери отурукташкан: № 98 (мурдагы Офицердик канаты) жана №99 үйлөрдө.

Фрунзе көчөсү Google Картасында

"Көчө үнү" галереясы